Historia » Uncategorized

Pamiętniki i wspomnienia wydawców i redaktorów

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:27:57 +0000

Stosunkowo nieliczne są także pamiętniki oraz wspomnienia wydawców i redaktorów. Najwięcej tego typu źródeł odnosi się do prasy PPS i PPS Frakcji Rewolucyjnej (wspomnienia Leona Wasilewskiego, a także zbiory okazjonalnie przygotowywanych wspomnień), PPS Lewicy (pamiętnik Romana Jabłonowskiego) i PPS zaboru pruskiego. Nadto na łamach samej prasy partyjnej, zwłaszcza w numerach jubileuszowych, znaleźć można szereg wspomnień i relacji, a także materiałów typu statystycznego, dokumentalnego itp. W sumie nie są to materiały zbyt obfite, brak jest zwłaszcza przekazów źródłowych, świadczących        o szeroko pojętym odbiorze treści i oddziaływaniu partyjnej prasy. Warunki wojenne sprawiły, że niezwykle szczupłe są przekazy źródłowe odnoszące się do dziejów prasy socjalistycznej lat 1914-1918.
Istotnym źródłem do dziejów prasy robotniczej (a także ludowej) są korespondencje robotnicze zamieszczane na jej łamach. Przy badaniu ich treści trzeba jednak zachować dużą dozę krytycyzmu, nie zawsze bowiem były one spontaniczne,      a bardzo często pisane według narzuconego schematu, co nie odbiera im wartości jako źródła.
Dzieje polskiej prasy socjalistycznej jako przedmiot badań nie stanowią “białej plamy”. Wielu historyków różnych pokoleń frapował ów temat. Podstawę warsztatu badawczego stworzyła niewątpliwie prof. dr Źanna Kormanowa, opracowując cenną bibliografię polskich druków socjalistycznych do 1918 r. Ta sama autorka już w latach trzydziestych publikowała monografie pierwszych periodyków socjalistycznych. Obok niej na łamach “Niepodległości” ogłaszał swe artykuły L. Wasilewski. Ż. Kormanowa kontynuując swe zainteresowania opracowała monografię “Proletariatu” i poprzedzoną wstępem, reedycję tego pisma. Kilka cennych informacji do dziejów polskiej prasy      w Galicji w jej najwcześniejszym okresie ogłosiła Wacława Sokołowska, późniejsze dzieje tej prasy były m.in. przedmiotem zainteresowania Józefa Buszki i autora tej książki, który ogłosił także szkice obejmujące dzieje prasy PPS, PPS Lewicy   i PPS Frakcji Rewolucyjnej. Sporo uwagi poświęcili prasie socjalistycznej Franciszek Hawranek, Janina Kasprzakowa, Aleksander Kochański, Krystyna Murzynowska, Bronisław Radlak, Władysław Zieliński i inni. Gdy mowa o okresie I wojny światowej, warto przede wszystkim zwrócić uwagę na cenną monografię Andrzeja Slisza, traktującą o polskiej prasie      w rewolucyjnej Rosji, oraz artykuł Józefa Jakubowskiego        o “Naszej Sprawie” i Jerzego Feliksiaka o “Jedności Robotniczej”.

Zbiory polskiej prasy socjalistycznej

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:26:57 +0000

Wydaje się, iż ową prasę należy rozpatrywać bardziej instrumentalnie, jako jedno z narzędzi oddziaływania, stosunkowo wszechstronne, na które z kolei także odbiorcy wywierali wpływ. Dokładne zmierzenie takich oddziaływań nie jest możliwe; można wszakże hipotetycznie określić zasięg oddziaływania prasy posługując się źródłami pośrednimi. Natomiast większość elementów, zależnych od nadawcy czy też tworzonych przez niego oraz jego intencje, łatwe są do rozszyfrowania.
Zbiory polskiej prasy socjalistycznej są stosunkowo obfite. Najwięcej znajduje się w Centralnym Archiwum KC PZPR. Kompletami prasy socjalistycznej dysponują także inne biblioteki naukowe. Obfite zbiory prasy socjalistycznej Galicji przechowuje Biblioteka Jagiellońska. Nie zachowały się tylko nieliczne efemerydy, niektóre numery pism terenowych, zdekompletowane są też pisma żydowskie. Źródła typu archiwalnego są na ogół proweniencji sądowo-policyjnej (dotyczą głównie konfiskat i represji) oraz partyjnej - tych ostatnich najwięcej zachowało się w archiwum PPS; dotyczą one głównie prasy PPS przed 1906 rokiem, w mniejszym stopniu PPS Frakcji Rewolucyjnej. Nie zachowały się niemal zupełnie archiwalia partyjne dotyczące prasy PPS Lewicy i PPS Proletariat. Niezwykle ubogie są przekazy źródłowe dotyczące polskiej socjalistycznej prasy emigracyjnej. Archiwalia SDKPiL dotyczą głównie metod redagowania oraz reperkusji personalnych polemik ideowych toczonych w gronie aktywu i na łamach prasy socjaldemokratycznej.

Prasa w języku polskim

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:26:03 +0000

Prasą w języku polskim posługiwali się socjaldemokraci litewscy. Specyficzną cechą polskiej prasy socjalistycznej (a także rosyjskiej) było lokowanie jej wydawnictw w zachodnioeuropejskich centrach emigracyjnych. Było to charakterystyczne zwłaszcza w początkach ruchu, kiedy to ośrodki emigracyjne usiłowały oddziaływać na wszystkie trzy zabory; ich zasadniczym celem wszakże była działalność usługowa na rzecz ruchu w Królestwie Polskim, a częściowo także informowanie polskich skupisk w zachodniej Europie o postępach ruchu w kraju. Specyficznym rodzajem była polska prasa socjalistyczna w Stanach Zjednoczonych AP, która podlegała zarówno wpływom krajowym, jak i ogólno amerykańskim oraz lokalnym. Prasa ta, przeznaczona była wyłącznie dla czytelnika polskiego w USA. Wreszcie powiedzieć trzeba także o polskiej prasie socjalistycznej ukazującej się w centrum Rosji po rewolucji lutowej i październikowej 1917 r. Ten okres w dziejach polskiej prasy socjalistycznej ma już swoją literaturę, która objaśniła funkcje tej prasy, przeznaczonej dla skupisk polskich, które znalazły się na terytorium Rosji w wyniku ewakuacji z Królestwa Polskiego. Prasa ta pod wpływem wydarzeń rosyjskich ulegała daleko idącemu procesowi radykalizacji w porównaniu z krajową, od której była izolowana (choć niezupełnie) linią frontu.
Działalność wydawnicza polskich nurtów socjalistycznych nie ograniczała się oczywiście wyłącznie do wydawnictw periodycznych. Od samego początku posługiwano się drukami ulotnymi, broszurami, książkami. Ze względu jednak na uniwersalność treści i systematyczność oddziaływania oraz ukazywanie stosunkowo wszechstronnego obrazu ruchu, któremu służyła, prasa jest ciekawym obiektem badawczym.

Partyjny aktyw

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:25:22 +0000

Naturalne, iż na ziemiach polskich kolportowana była nie tylko polska prasa socjalistyczna. Partyjny aktyw, a także bardziej wyrobieni członkowie mieli możliwość uważnego studiowania prasy SPD, socjaldemokracji austriackiej czy SDPRR. Przeciętni odbiorcy polskiej prasy socjalistycznej byli na ogół zaznajamiani ze stanowiskiem tej prasy za pośrednictwem periodyków polskich, przy czym oczywiście odnosiło się to do zagadnień wybranych, najbardziej interesujących. Nie przeprowadzono dotąd specjalnych badań, sądzić jednak można, iż w Królestwie Polskim i Galicji nie była ona czytana na szerszą skalę. Nieco odmiennie natomiast przedstawiała się sytuacja w zaborze pruskim, gdzie SPD kolportowała swoje lokalne organa (z centrum wrocławskiego), ale ich zasięg oddziaływania też nie był zbyt rozległy.
Nadto na ziemiach polskich, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, istniała socjalistyczna prasa żydowska, głównie Bundu, która również będzie przedmiotem naszych rozważań. W Galicji ŻPSD nie prowadziła intensywniejszej działalności prasowej. Natomiast partie polskie oddziaływały na robotników żydowskich za pośrednictwem czasopism w języku jidysz. Wydawano także w Królestwie Polskim pisma dla robotników niemieckich oraz specjalne pisma w języku rosyjskim, już to dla rosyjskich socjaldemokratów, celem zapoznania ich z sytuacją w ruchu polskim, już to w celach agitacyjnych dla rosyjskich żołnierzy stacjonujących w Królestwie. Nadto wydawano biuletyny w języku francuskim i niemieckim, adresowane do zachodnioeuropejskiej prasy socjalistycznej i aktywu tamtejszych partii.

Prasa bolszewicka

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:24:07 +0000

Najogólniej rzecz biorąc, poczynając od “Iskry”, prasa bolszewicka tworzona była według modelu, który brał pod uwagę warunki działania w kraju i jego rozległe terytorium. Na ogół centralne organa partii, mające charakter pism teoretyczno-programowych i politycznych, drukowane były za granicą i kolportowane nielegalnie w kraju. Natomiast terenowa prasa partyjna drukowana była w kraju. Nadto za granicą drukowano liczne biuletyny organizacyjne. Pierwsze legalne gazety usiłowano wydawać w końcu 1905 r. Zostały one jednak szybko zlikwidowane przez carskie władze; w Petersburgu np. zdołano wydać tylko 28 numerów pisma “Nowaja Żyzn”(od27IX do 3 XII). Kolejne, udane próby podjęto dopiero w 1910 r. W końcu 1911 r. pojawił się pierwszy legalny miesięcznik w nakładzie 5 tys. egz. - nosił on tytuł “Proswieszczenije” i utrzymał się do 1914 r. Nie powiodła się natomiast próba wydawania w 1914 r. pierwszego legalnego dwutygodnika dla kobiet; pismo zamknięto tuż po wybuchu wojny (”Rabotnica”). Bolszewicka prasa zawodowa pojawiła się w 1905 r. Ogółem do 1917 r. zarejestrowano 44 tytuły, przy czym pierwszym ogólno zawodowym periodykiem było moskiewskie “Raboczaje Dieło” z 1909 r.
Oczywiście nie można porównywać nakładów prasy polskiej i prasy wydawanej przez SDPRR, którą tłoczono dla znacznie liczniejszego odbiorcy. Tak np. nakład “Iskry” wynosił 8-10 tys. egz., petersburska “Nowaja Żyzn” z 1905 r. miała 60-80 tys., mniej więcej taki sam nakład miały “Zwiezda” i “Prawda” (w 1917 r. do 100 tys., egz.).

Leninowska Iskra

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:23:23 +0000

Ogromną i niejako “wzorcową” rolę - zarówno organizacyjną jak i ideologiczną - odegrała Leninowska “Iskra”, której pierwszy numer ukazał się na emigracji (w Lipsku) 11 grudnia 1900 r. Periodyk ten był doskonale znany zarówno socjaldemokratom, jak i socjalistom polskim; pierwsi aktywnie uczestniczyli w kolportowaniu i przemycaniu go do kraju. Redakcja “Iskry” była równocześnie organizacją polityczną, dysponowała agentami, którzy tworzyli grupy współdziałania z “Iskrą”; charakterystyczne, że w licznych przypadkach grupy te dokonywały lokalnych przedruków pisma.
Poczynając od 1903 r. pojawiało się po kilkanaście, a od 1905 r. 35 periodyków bolszewickich. Najwięcej wydano w r. 1906 (95 tytułów), od r. 1909 liczba ich zmniejszyła się do przeszło 20 rocznie. Obok prasy bolszewickiej ukazywały się pisma m.in. anarchistyczne (”Chleb i Wola”).
Bolszewicy przywiązywali szczególną rolę do centralnego organu partii, którego redakcja, stosunkowo liczna, pracowała kolektywnie. Od IV Zjazdu partii w 1906 r. był nim “Proletarij”, wydawany na emigracji. Równolegle wychodził “Socyałdiemokrat”. Periodyk pod tym samym tytułem, wydawany od lutego 1908 r. w Paryżu, stał się centralnym organem SDPRR i ukazywał się aż do 1917 r.
Poczynając od 1910 r. partia usiłowała utrzymać legalne wydawnictwo prasowe w Petersburgu. Z początku była to “Zwiezda”, potem “Prawda” (od 1912 r.). Pismo to przynosiło niezwykle szczegółowe informacje o życiu robotników. Polski badacz dziejów Rosji tego okresu, prof. Ludwik Bazylow, nazywa “Prawdę” “szczytowym osiągnięciem w rozwoju prasy bolszewickiej”. Prasa bolszewicka szczególnie intensywnie zaczęła się rozwijać po rewolucji lutowej, ale już w lipcu Rząd Tymczasowy przystąpił do kontrofensywy - zamknięto “Prawdę” i inne pisma bolszewickie, które tradycyjnie od 1905 r. w dużej mierze adresowane były do żołnierzy.

Nielegalna prasa lewicy rewolucyjnej

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:22:38 +0000

Najbardziej charakterystycznym zjawiskiem w prasie SPD okresu I wojny światowej było pojawienie się nielegalnej prasy lewicy rewolucyjnej, wydawanej poza granicami kraju. Dużą rolę odegrało zwłaszcza czasopismo “Die Internationale”, ukazujące się od 14 kwietnia 1915 r. i wzorowane na Marksowskich “Deutsch-Franzósischen Jahrbucher”, oraz wydawnictwo pośrednie między czasopismem a drukiem ulotnym - “Spartakusbriefen”,     a także periodyk dla młodzieży.
Oczywiście nie wszystkie procesy zachodzące w prasie niemieckiej można porównywać z odpowiednimi procesami zachodzącymi w prasie polskiej. Jedną wszakże rolę tej prasy wypada tutaj podnieść: aktywną współpracę z nią klasyków marksizmu. Na jej łamach podnosili oni szereg ważnych kwestii ideologicznych i politycznych. W oparciu o te teksty ukazywały się w polskiej prasie ich przekłady lub   streszczenia.
Model prasy austriackiej socjaldemokracji różnił się od niemieckiego. Ogólno austriacka partia socjaldemokratyczna,    a za nią partia polska, największą wagę przywiązywała do centralnego organu. Początkowo był to “Der Proletarier” i jego kontynuacja “Die Zukunft” potem, od 12 lipca 1889 r., dwutygodnik, a od 1895 r. dziennik “Arbeiter Zeitung”, którego nakład wzrósł z 24 tys. w r. 1900 do 54 tys. egz. w 1914. Na tej gazecie niewątpliwie wzorował się krakowski “Naprzód”.
Z prasy rosyjskiej nieco uwagi poświęcić można prasie bolszewickiej, od niej bowiem zaczyna się głębsze oddziaływanie w Rosji prasy socjaldemokratycznej, choć wcześniej wydawano na emigracji i w kraju periodyki socjalistyczne (”Raboczaja Gazieta” w Kijowie - organ SDPRR, “Raboczeje Dieło” - genewski organ ekonomistów, petersburska “Raboczaja Mysi” i inne). Dużo większą rolę odegrały wcześniej broszury i opracowania książkowe, stanowiące lekturę rosyjskich socjaldemokratów. Nadto ukazywała się prasa socjalistyczna narodów podbitych przez carat; w znacznej części była ona ściśle związana z SDPRR (najliczniejsze były gazety gruzińskie i łotewskie).

Polskie środowisko emigracyjne

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:21:40 +0000

W polskim środowisku emigracyjnym, a zapewne częściowo        i      w kraju, znano centralny organ SPD - “Vorwarts”, założony w 1891 r., i nieco późniejszą “Die Gleichheit” - pismo dla robotnic redagowane przez Klarę Zetkin. Spośród prowincjonalnej prasy SPD najwięcej zainteresowania wzbudziła “Leipziger Volkszeitung”, ponieważ pismo to było trybuną lewicowego skrzydła SPD, na łamach którego pisywali często polscy socjaldemokraci z Różą Luksemburg na czele.
W pierwszych latach XX wieku nastąpił bujny rozwój prasy SPD. W 1914 r. istniały 94 tytuły pism partyjnych, z tego 90 dzienników. Miały one wówczas blisko 1,5 min egz. jednorazowego nakładu. W ciągu 10 lat nastąpił 2,5-krotny wzrost nakładu, przy czym połowa przypadała na cztery ważne,   z punktu widzenia partyjnej propagandy, czasopisma: satyryczne, teoretyczne, kobiece i młodzieżowe (”Die Arbeiterjugend”).
W tym okresie wszakże nastąpiło bardzo poważne zróżnicowanie wewnętrzne prasy partyjnej. Stanowiła ona mozaikę polityczną, w której stosunkowo swobodnie działały rozmaite siły          i kierunki ideowe, spośród których rewizjonizm i centryzm miały poważne znaczenie. Rewizjoniści walczyli o dyskusję prowadzoną w “dobrym tonie”. Socjaldemokraci zaczęli współpracować z prasą burżuazyjną. Partyjna prasa stawała się coraz bardziej przedsiębiorstwem konstruowanym na wzór kapitalistycznych. Tak np. w r. 1912 jej dochody z prenumeraty wynosiły około 9 min Mk, a z ogłoszeń blisko 7 min.

Polska emigracja socjalistyczna

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:20:51 +0000

Polska emigracja socjalistyczna zetknęła się zarówno z twórcami prasy niemieckiej, jak i ich wytworami wydawanymi na emigracji podczas obowiązywania ustaw wyjątkowych przeciw socjalistom. Na pewno znane jej było czasopismo Johanna Mosta “Freiheit” w Londynie czy “Jahrbuch fur Socialwissenschaft und Socialpolitik” w Zurychu. Na miesiąc przed ukazaniem się “Równości” ukazało się pismo “Der Socialdemokrat”, które spełniało doniosłą rolę w walce z ustawami wyjątkowymi. Także organizacja wydawnictwa i kolportażu (”Die rotę Feldpost”) musiała być znana polskim socjalistom. Zapewne znana też była rola prasy jako organizacyjnego centrum partii.
Wzmianki w polskich periodykach socjalistycznych dobitnie świadczą o tym, iż uważnie czytano teoretyczny organ socjaldemokracji niemieckiej, założony w styczniu 1883 r. - “Die Neue Zeit”. Nie wydaje się natomiast, by większe wrażenie wywarło w środowisku polskich socjalistów założenie w 1884 r. wielkiego periodyku satyrycznego “Der Wahre Jacob”, który już w pierwszych latach osiągnął nakład 10 tys. egz. Do tego typu periodyków ruch polski w zasadzie nie przywiązywał wagi, choć w latach 1905-1907 ukazało się kilka efemeryd satyrycznych w Galicji i Królestwie Polskim. Natomiast na pewno obserwowano rozwój lokalnej prasy partyjnej, która w 1890 r. liczyła około 60 tytułów.

Prasa socjalistyczna w Europie

Soluch — Thu, 18 Feb 2010 13:20:06 +0000

Polska prasa socjalistyczna omawianego okresu ukazywała się w okresie, gdy w wielu państwach Europy nastąpił jej bujny rozwój. Na początku naszego wieku w niektórych krajach prasa socjalistyczna stawała się prawdziwą potęgą. Zapewne na wydawców i twórców polskiej prasy socjalistycznej wywierała wpływ prasa partii rozmaitych krajów, początkowo zwłaszcza Francji i Wielkiej Brytanii, a w jakimś stopniu także Belgii i Włoch, na kraj wszakże musiała oddziaływać przede wszystkim prasa ruchu robotniczego w państwach zaborczych. Wpływ ten był tym silniejszy, że np. w Niemczech stanowiła ona nie kwestionowaną siłę propagandową. Z kolei w Rosji prasa socjaldemokracji działała w warunkach identycznych jak w Królestwie Polskim, można więc porównywać jej model z polskim. Znana była w Europie także prasa austriacka, na której, chcąc nie chcąc, wzorowali się socjaliści polscy w Galicji, zwłaszcza w pierwszym okresie jej ukazywania się. Duże, legalnie działające partie w Niemczech i Austrii w pewnym stopniu finansowały polską prasę socjalistyczną w zaborach austriackim i pruskim i już choćby przez to miały na nią wpływ. Malał on w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej - w Austrii z powodu rozczłonkowania partii ogólno austriackiej na partie “narodowe”, w Niemczech z powodu kierunku politycznego tamtejszego polskiego organu prasowego, na który przemożny wpływ miała PPS Frakcja Rewolucyjna. Polemika w prasie PPS zaboru pruskiego z prasą SPD miała w pewnym stopniu wewnętrzny, polski charakter, wszak głównymi polemistami z lewa byli w dużej mierze polscy socjaldemokraci. Z kolei w zaborze rosyjskim od 1906 r. SDKPiL stała się częścią składową SDPRR i jej reprezentant wchodził w skład redakcji centralnego organu partii. Wybitni publicyści SDPRR niejednokrotnie gościli na łamach prasy SDKPiL i często z nimi polemizowano w prasie PPS. Już tylko te argumenty każą spojrzeć z ogólniejszego punktu widzenia na specyfikę prasy socjalistycznej trzech państw.